1. Εισαγωγή

Οποιαδήποτε αναφορά σε Έλληνες που μπήκαν στην περιπέτεια της κατασκευής κινηματογραφικών μηχανών δεν μπορεί να αγνοήσει τη δράση δυο προσώπων, έστω κι αν αυτά ανήκουν στην προϊστορία του κινηματογράφου, του Γεώργιου Γεωργιάδη και Γεώργιου Τραγίδη.

Άγνωστοι στην Ελλάδα και αγνοημένοι από Έλληνες ιστορικούς (με μοναδική εξαίρεση μια όχι και τόσο κολακευτική αναφορά του Αντώνη Μοσχοβάκη)[1] αλλά με πολλές αναφορές στην ξένη βιβλιογραφία. Αμφιλεγόμενη η δράση τους για τους παλιότερους ιστορικούς, καθοριστική στην επιτάχυνση της εφεύρεσης του κινηματογράφου για τους νεότερους που έριξαν φως σε άγνωστες πτυχές της κινηματογραφικής ιστορίας.

Η γνώση μας για τους δυο Έλληνες,, κι η πρώτη καταγεγραμμένη μαρτυρία, ξεκινάει από εδώ: την 1 Αυγούστου 1894 κυκλοφορεί στο Παρίσι το νέο τεύχος του περιοδικού Magasin pittoresque. Σε ένα μεγάλο άρθρο, που υπογράφει ο δημοσιογράφος Henri Flamans, γίνεται, για πρώτη φορά, μια εκτεταμένη αναφορά στο νέο «θαύμα» του πολυμήχανου Τόμας Έντισον, το «κινητοσκόπιο».

Το πολυαναμενόμενο, από το 1991, μηχάνημα που έχει τη δυνατότητα να αναπαράγει τη κίνηση, βρίσκεται από τα μέσα του Απρίλη του 1894 στο εμπόριο αλλά μόνο στην Αμερική. Ο γάλλος δημοσιογράφος είναι όμως ευτυχής γιατί μπόρεσε να αγγίξει ένα από αυτά χωρίς να εγκαταλείψει το Παρίσι.

«Ένας ηλεκτρολόγος που εργάστηκε για δυο χρόνια στα εργαστήρια του Έντισον στο Orange (New Jersey), ο κ. Γεωργιάδης, μόλις έφερε στο Παρίσι ένα κινητοσκόπιο. Κι είναι το πρώτο που εμφανίζεται στην Ευρώπη», γράφει στο περιοδικό του.

DSC00063

Το μοναδικό σωζόμενο από τα έξι κινητοσκόπια του Έντισον που μετέφεραν από την Αμερική στην Ευρώπη οι Γ. Γεωργιάδης και Γ. Τραγίδης. Εκτίθεται στο Μουσείο της Γαλλικής Ταινιοθήκης στο Παρίσι.

Πράγματι, αυτό ήταν ένα από τα έξι κινητοσκόπια που αγόρασαν οι Γ. Γεωργιάδης και Γ. Τραγίδης από τη Νέα Υόρκη και χωρίς την άδεια του Έντισον, τα μετέφεραν στην Ευρώπη. Ας θυμίσουμε ότι η πρώτη αίθουσα με κινητοσκόπια στον κόσμο άνοιξε στις 14 Απριλίου στη Νέα Υόρκη από τους Αδελφούς Holland, επίσημους αντιπρόσωπους του Έντισον στην Αμερική.

Πρέπει να θεωρείται σίγουρο ότι αυτό το συγκεκριμένο κινητοσκόπιο είδε στο Παρίσι ο Λυονέζος Αντουάν Λυμιέρ τον Αύγουστο του 1894 και παρακίνησε τα παιδιά του, τον Αύγουστο και το Λουδοβίκο, να φτιάξουν τον Κινηματογράφο. Δεν θα μείνουμε περισσότερο σ αυτό το γεγονός, που άλλωστε αναπτύσσεται αλλού με πολλές λεπτομέρειες,[2] αλλά στην σημαντική πληροφορία που δίνει ο Henri Flamans για τον έλληνα που έφερε τα κινητοσκόπια στην Ευρώπη. Ότι δούλεψε δηλαδή σαν ηλεκτρολόγος στο εργαστήριο του Έντισον. Για τον Laurent Mannoni η πληροφορία αυτή δεν είναι σωστή κι υποστηρίζει ότι οι Γεωργιάδης και Τραγίδης διετέλεσαν υπάλληλοι των Αδελφών Holland αλλά δεν αναφέρει την πηγή των δικών του πληροφοριών.[3]Σε άλλες πηγές οι δυο έλληνες αναφέρονται ως εμπορευόμενοι από το Λονδίνο.

Georgiades_Tragides

Η πρώτη σελίδα διαφημιστικού εντύπου της εταιρίας The American Cinetoscope Company των Γ. Γεωργιάδη και Γ. Τραγίδη που κυκλοφόρησε στο Λονδίνο. Σε αυτό βλέπουμε ότι είχαν γραφεία τόσο στο Λονδίνο όσο και το Παρίσι.

Στη βρετανική πρωτεύουσα άλλωστε καταλήγουν οι δυο τους και αναπτύσσουν μια ξεχωριστή δράση η οποία είναι το κεντρικό ζήτημα σε αυτή την εισαγωγή. Εδώ, μιμούμενοι αυτό που είδαν στη Νέα Υόρκη, εγκαθιστούν τα κινητοσκόπια σε ένα κατάστημα στην Old Broad street, E.C. και δέχονται την πελατεία τους που φαίνεται ήταν πολυπληθής.

Ας αφήσουμε όμως τον Terry Ramsaye να περιγράψει τη συνέχεια καθώς φαίνεται ότι διαθέτει πολλές πληροφορίες, ίσως κι από πρώτο χέρι:

Η άμεση επιτυχία του θεάματος τους έκανε να επιθυμήσουν περισσότερα Κινητοσκόπια προκειμένου να επεκτείνουν την επιχείρησή τους. Έβαλαν μπροστά μια τολμηρή πράξη. Αντί να εισαγάγουν περισσότερες από τις ακριβές μηχανές του Edison, που κόστιζαν 300 δολάρια η μια, θα έκαναν αντίγραφα στην Αγγλία. Αναζήτησαν έναν κατασκευαστή μηχανών.

Οι Γεωργιάδης και Τραγίδης προτιμούσαν μια ορισμένη ποικιλία Τούρκικου καπνού για τα τσιγάρα τους κι αυτό τους έκανε γνωστούς στον καπνοπωλείο του Γιάννη Μελαχρινού, του οποίου η φίρμα μπορεί να παρατηρηθεί, πολλά χρόνια αργότερα σε βιομηχανικά κατασκευασμένα τσιγάρα.

Στο συμπατριώτη τους, Μελαχρινό, οι Έλληνες εμπιστεύτηκαν το αντικείμενο της αναζήτησής τους. Η μοίρα των κινουμένων εικόνων είχε γίνει τώρα τόσο ιδιότροπα λεπτή όσο η αναδυόμενη τουλίπα καπνού από ένα τσιγάρο. Ο Μελαχροινός με τη σειρά του θυμήθηκε έναν Εγγλέζο πελάτη, που προμηθευόταν τον ίδιο ευώδη καπνό, κάποιον Henry Short. Ο Short είχε μιλήσει πολλές φορές για τις ικανότητες του στενού του φίλου, Robert W. Paul, κατασκευαστή επιστημονικών οργάνων της ακρίβειας.

Στο κατάστημα του Μελαχροινού οι Έλληνες περίμεναν τον Short και αυτός τους οδήγησε στον Paul για να τους λύσει το πρόβλημά. Οι Γεωργιαδης και Τραγίδης ζήτησαν από τον Paul να αναπαραγάγει το Κινητοσκόπιο. Αυτός το σκέφτηκε και έκφρασε το δισταγμό του, επισημαίνοντας ότι αυτό, αναμφισβήτητα θα ήταν κατοχυρωμένο με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας από τον Edison και ότι θα ήταν παράνομο να το φτιάξει. Αλλά όταν οι Έλληνες επέμειναν, ο Paul ερεύνησε τα βρετανικά αρχεία διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας και βρήκε κατάπληκτος ότι ο Edison δεν είχε κατοχυρώσει τη μηχανή του στην Αγγλία. Πρέπει να υπενθυμιστεί ότι ο Edison, μερικά χρόνια πριν, αγνόησε τη σύσταση του δικηγόρου του για κατοχύρωση των εφευρέσεών του στο εξωτερικό.

Αυτό το γεγονός έλυσε τα χέρια του Paul. Εκπλήρωσε αμέσως την παραγγελία των Ελλήνων και προχώρησε επίσης στην κατασκευή μερικών μηχανών για λογαριασμό του. Αυτές τις μηχανές τοποθέτησε στο Earls Court, στο Λονδίνο, με άμεσο και μεγάλο κέρδος.

Η φήμη του Paul και του Κινητοσκοπίου διαδόθηκε, και μια μεγάλη ζήτηση προέκυψε στη Μεγάλη Βρετανία που επεκτάθηκε στην Ευρωπαϊκή ήπειρο.

Παραγγελίες για μηχανές έρχονταν από όλες τις κατευθύνσεις. Ο Edison είχε όχι μόνο αγνοήσει τα ξένα διπλώματα ευρεσιτεχνίας, αλλά ολόκληρη τη ξένη αγορά επίσης. Όταν ο Paul και οι βοηθοί του εμφανίζονταν στο μαγαζί του το πρωί έβρισκαν το κλιμακοστάσιο γεμάτο πελάτες που περίμεναν, μερικοί κοιμισμένοι στα σκαλιά μετά από μια ολονυχτία εκεί στο Hatton Garden κρατώντας σειρά προκειμένου να δώσουν παραγγελίες για Κινητοσκόπια. [4]

Όταν ο Έντισον έμαθε για τη «κλοπή» το μόνο που μπόρεσε ήταν να οργιστεί για τα απολεσθέντα κέρδη. Στη συνέχεια, σταμάτησε εφοδιασμό των κατόχων κινητοσκοπίων Robert W. Paul με ταινίες, που μόνο αυτός άλλωστε παρήγε, και κίνησε μια δίωξη ενάντια στον Γεωργιάδη για παράνομη χρήση των ταινιών του. Ήταν η μόνη ποινικά κολάσιμη παρανομία. Είναι άγνωστη η κατάληξη της δίωξης αλλά είναι πολύ πιθανόν να μην προχώρησε γιατί στο μεταξύ εφευρέθηκε ο κινηματογράφος και τα κινητοσκόπια πέρασαν στο περιθώριο.

Πάντως οι Γεωργιάδης και Τραγίδης δεν πρέπει να ήταν οι πρώτοι που «έβαλαν στο χέρι» τον Έντισον. Ο γάλλος ιστορικός του κινηματογράφου George Sadoul κάνει λόγο για κάποιον έλληνα Papastakyenopoulos, κι αυτόν εγκατεστημένο στο Λονδίνο, που κατασκεύαζε αντίγραφα των φωνογράφων του Έντισον κι από τον οποίο αγόρασε τέσσερα μηχανήματα ο Charles Pathe (1863-1957).[5]

O Charles Pathe το 1894, ήταν ένας πανηγυρτζής που έδινε παραστάσεις με φωνόγραφους Έντισον στη Βενσέν, στα περίχωρα του Παρισιού. Τους φωνόγραφους αγόραζε από το Λονδίνο το οποίο επισκεπτόταν συχνά. Σε ένα από αυτά τα ταξίδια, αρχές του 1895, βρήκε και αγόρασε κινητοσκόπια που κατασκεύαζε ο άγγλος τεχνίτης. Έτσι ξεκίνησε η πορεία του Charles Pathe που μαζί με τους αδελφούς του έβαλε τις βάσεις της κινηματογραφικής βιομηχανίας στην Ευρώπη.

Οι σύγχρονοι ιστορικοί, αποκαθιστώντας το ρόλο αλλά το όνομα των Γεωργιάδη και Τραγίδη, δεν κάνουν πια λόγο για απάτη, μένουν στην ουσία και εκτιμούν ότι με τις ενέργειές τους έδρασαν καταλυτικά στην επιτάχυνση των διαδικασιών για την εφεύρεση του κινηματογράφου.[6]

Θα περάσουν πολλά χρόνια μέχρι την επόμενη εμπλοκή ελλήνων στην κατασκευή κινηματογραφικών μηχανών.

DSC01330

Κινητοσκόπιο που κατασκευάστηκε από τον άγγλο τεχνίτη William Paul ύστερα από προτροπή των Γεώργιου Γεωργιάδη και Γεώργιου Τραγίδη (Συλλογή του Μουσείου του Conservatoire des Arts et Metiers, Παρίσι).

DSC01334

Λεπτομέρεια της διακόσμησης του κινητοσκόπιου στο Μουσείο του Conservatoire des Arts et Metiers

Ολοκληρώνοντας την εισαγωγή να πούμε ότι ένα μόνο από τα κινητοσκόπια που κατασκεύασε ο Robert W. Paul με την προτροπή των Γεωργιάδη και Τραγίδη έφτασε μέχρι τις μέρες. Βρίσκεται στη Γαλλία και εκτίθεται στο Μουσείο του Conservatoire des Arts et Métiers στο Παρίσι. Μια πινακίδα στο εσωτερικό του μηχανήματος γράφει “R.W. PAUL/HATTON COURT/LONDON. Έξω από αυτό, μια σύγχρονη πινακίδα πληροφορεί απλά τους επισκέπτες ότι είναι ένα κινητοσκόπιο του Έντισον κατασκευασμένο από τον Robert W. Paul.

Σώθηκε επίσης και ένα από τα έξι κινητοσκόπια που έφερε από την Αμερική το γνωστό δίδυμο. Εκτίθεται στο Μουσείο της Γαλλικής ταινιοθήκης.



[1] Αντώνης Μοσχοβάκης, Ιστορία του Κινηματογράφου από των αρχών μέχρι του ομιλούντος, εκδ. Αδελφών Κοτζιά, Αθήνα, σελ. 38.

[2]Νίκος Θεοδοσίου, Ο Μετανάστης Κινηματογράφος, εκδ. Νεανικό Πλάνο.

[3] Laurent Mannoni, Le grand art de la lumiere et de l’ombre, archeologie du cinema, Nathan, 1995.

[4]Terry Ramsaye, A Million and One Nights, A history of the motion picture, Simon and Schuster, New York, σελ. 148-149.

[5]Ο George Sadoul, Conquete du Cinema, ed. Gedlge 1960, σελ. 68

[6] Stephen Herbert and Luke McKernan, Who’s who of Victorian Cinema, A worldwide survey, London 1996.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: